إِن تَجْتَنِبُواْ کَبَآئِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَنُدْخِلْکُم مُّدْخَلاً کَرِیمًا  (سوره نساء: ٣١)

اگر از گناهان بزرگى که از آن نهى مى‏شوید پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را مى‏پوشانیم؛ و شما را در جایگاه خوبى وارد مى‏سازیم.

تفسیر:

١ گناهان بر دو قسم‌ند: کبیره و صغیره. (لا یغادر صغیرة و لا کبیرة الا احصاها - کهف:۴٩) از صغیره گاه به سیئه هم تعبیر می‌شود که در این آیه نیز چنین است. گاه نیز به سیئه «لَمَمْ» نیز می‌گویند. (الذین یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش الا اللمم - نجم:٣٢)

٢ گناهان کبیره، گناهانی هستند که ار نظر اسلام پراهمیت و بزرگ‌ند. نشانه‌ی اهمیت این گناهان آن است که برای‌شان به نهی اکتفا نشده است و به عذاب دوزخ نیز تهدید شده است. امام باقر علیه‌السلام در تعربف کبائر فرمودند: «کل ما أوعد الله علیها النار». برخی (از جمله ابن‌عباس) نیز گفته‌اند که همه‌ی گناهان کبیره‌اند، چرا که در برابر عظمت نهی خداوند انجام شده‌اند. «کلما نهى الله عنه فهو کبیرة،»

٣ در چند مورد صغیره به کبیره بدل می‌شود:
١. تکرار صغائر: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فرمودند:‌«لا کبیرة مع الاستغفار، ولا صغیرة مع الإصرار»
٢. کوچک شمردن گناه
٣. طغیان و گردن‌کشی
۴. افتخار به گناه
۵. راضی شمردن خدا بر گناه
۶. موقعیت خاص گناه‌کار: مثلاً تمام گناهان همسران پیامبر کبیره است. (من یأت منکن بفاحشة مبینة یضاعف لها العذاب - احزاب:٣٠)

۴ آنچه خداوند در این آیه غفران آن را تضمین کرده است، صغائری است که پیش از این از آن توبه شنده است. اما در مورد کبائر نیز امید به آمرزش گناهان پس از توبه وجود دارد. و اصولاً یکی از گناهان کبیره، ناامیدی از رحمت خداست چرا که خداوند همه‌ی گناهان در برابر رحمت خداوند کوچک‌ند.
(قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لاتَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیم - «الزمر: ۵۴)

برگرفته از تفسیر نمونه و المیزان

بهار قرآن قرار است بخشی باشد ثابت در ماه رمضان
که هر روز آیه‌ای و تفسیری را نقل کنم.

بهار قرآن ۴

لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمَا أَتَواْ وَّیُحِبُّونَ أَن یُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ یَفْعَلُواْ فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ
آیه 188 - سوره آل عمران

ترجمه: گمان مبر آنها که از اعمال (زشت) خود خوشحال مى‏شوند، و دوست دارند در برابر کار (نیکى) که انجام نداده‏اند مورد ستایش قرار گیرند، از عذاب (الهى) برکنارند! (بلکه) براى آنها، عذاب دردناکى است!

شأن نزول: محدثان و مفسران شأن نزول‌هاى متعددى براى آیه فوق نقل کرده‌اند. از جمله این‌که جمعى از یهود به هنگامى که آیات کتب آسمانى خویش را تحریف و کتمان مى‌کردند و به گمان خود، از این رهگذر نتیجه مى‌گرفتند، از این عمل خود بسیار شاد و مسرور بودند، و در عین حال دوست مى‌داشتند که مردم آنها را عالم و دانشمند و حامى دین و وظیفه‌شناس‍ بدانند، آیه فوق نازل شد، و به پندار غلط آن‌ها پاسخ گفت.

بعضى دیگر گفته‌اند: آیه درباره منافقان است، هنگامى که یکى از جنگ‌هاى اسلامى پیش مى‌آمد، آن‌ها با انواع بهانه‌ها، از شرکت در میدان جنگ خوددارى مى‌کردند، و به هنگامى که جنگجویان، از جهاد بر مى‌گشتند، قسم یاد مى‌کردند، که اگر عذر نمى‌داشتند، هرگز جهاد را ترک نمى‌گفتند، و با این‌حال انتظار داشتند که در برابر «کار ناکرده» مانند مجاهدان فداکار، مورد تحسین قرار گیرند!! آیه نازل شد و به این توقع نابه‌جا پاسخ گفت.

نکته‌های تفسیری
۱ از مواردى که غیبت جایز است، در مورد کسى است که ادّعاى مقام یا تخصّص یا مسئولیّتى را مى‏کند که صلاحیّت آن را ندارد. «یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِما لَمْ یَفْعَلُوا» براى اینکه این تمایل نابجا- ستایش بدون عمل- کور شود، در اسلام هر گونه‏ تملّق و چاپلوسى منع شده است.

۲ گنهکار ممکن است پشیمان شده، توبه کند و نجات یابد، ولى افراد مغرور، حتى در صدد توبه برنمى‏آیند، لذا امیدى به نجات آنان نیست.

۳ کسانى که در دنیا گرفتار اوهامِ خودپرستى و اسیر زندان «منیّت» هستند، در قیامت نیز اسیر و گرفتار عذاب الهى‏اند.

۴ علاقه به تشویق و تقدیر، در برابر کارهاى نیکى که انجام شده، اگر در حد اعتدال باشد و انگیزه اعمال نباشد مذموم نخواهد بود، زیرا غریزى انسان است. اما با این حال، دوستان خدا و افرادى که در سطوح عالى ایمان قرار دارند، حتى از چنان سرور و چنین تقدیرى خود را بدور مى دارند.

برگرفته از تفسیر نور، نمونه و کشاف

بهار قرآن قرار است بخشی باشد ثابت در ماه رمضان
که هر روز آیه‌ای و تفسیری را نقل کنم.

بهار قرآن ٣

قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى کَلَمَةٍ سَوَاء بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَلاَ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئًا وَلاَ یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (سوره آل عمران - آیه ۶۴)

ترجمه: بگو: «اى اهل کتاب! بیایید به سوى سخنى که میان ما و شما یکسان است؛ که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزى را همتاى او قرار ندهیم؛ و بعضى از ما، بعضى دیگر را -غیر از خداى یگانه- به خدایى نپذیرد.» هرگاه (از این دعوت،) سرباز زنند، بگویید: «گواه باشید که ما مسلمانیم!»

چند نکته‌ی تفسیری:

١ می‌توان بر مبنای مشترکات با کسانی که همه‌ی افکار و اهداف ما را قبول ندارند هم همکاری کرد. حتی اگر دین مشترکی هم در میان نباشد.

٢ در این آیه، برای نشان دادن اهمیت و مبنایی بودن توحید برای وحدت به سه تعبیر آن را توضیح داده است:
١. جز خدا نپرستیم
٢. کسی را شریک او قرار ندهیم
٣. غیر خدا را به خدایی نگیریم

٣ پذیرش اصل وحدت و دعوت به آن منافاتی با استقامت در عقیده و صحیح انگاشتن سخنان دیگران ندارد. به همین دلیل هم این آیه در انتهای‌ش تأکید می‌کند که «شهادت دهید که ما تنها گروهی هستیم که مسلمان و تسلیم حق‌یم»

۴ کلمه‌ی ارباب جمع است و نشان از تنوع در خدایانی دارد که پذیرفته‌ایم. ممکن است برداشت شود که خطاب اول این آیه با مسیحیان است که به تثلیلث معتقدند. اما چنین نیست و می توان این تعبیر را برای سایر اربابان زر و زور و تزویر و خطا نیز ساری داشنت.

۵ وحدت یکی از نعم الهی است که خداوند به مؤمنان اعطا می‌کند. اهمیت این نعمت به اندازه‌ای است که خداوند دوبار آن را در آیه‌ی صدوسه سوره‌ی آل عمران ذکر کرده است.

۶ محور اصلی وحدت، حبل‌الله است. روایات معانی مختلفی برای آن ذکر کرده‌اند که هیچ‌کدام تنافری با دیگری ندارد. حبل‌الله می‌توان اصل توحید، قرآن، اسلام، پیامبر یا اهل‌بیت باشد. و در معنای کلی هرگونه وسیله‌ی ارتباط با ذات خداوند است.

٧ نتیجه‌ی وحدت تألیف قلوب است و امنیت پایدار و نبود وحدت در جامعه او را به تباهی و سقوط سوق می‌دهد. (آیه‌ی صدوسه-آل عمران)

٨ خداوند مخالفان وحدت را به عذاب عظیم الهی تنذیر می‌کند و فرمان می‌دهد که به دنبال پراکندگی و اختلاف نباشید. (آیه‌ی صدوپنج-آل عمران)

٩ شاخصه‌ی وحدت در اندیشه‌ی اسلام ناب، جایگاه اساسی دارد و می‌توان آن را به عنوان تمیز و فصل ممیزه‌ی اسلام ناب و اسلام آمریکایی دانست. این را امام خمینی رحمة‌الله‌علیه در سال ۵۸ چنین گفته بود: «ای مسلمانان و ای مستضعفان عالم! دست به دست هم دهید و به خدای بزرگ رو آورید و به اسلام پناهنده شوید و علیه مستکبران و متجاوزان به حقوق ملت‌ها پرخاش کنید.»

بهار قرآن قرار است بخشی باشد ثابت در ماه رمضان
که هر روز آیه‌ای و تفسیری را نقل کنم.

بهار قرآن ۲

لَّیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّآئِلِینَ وَفِی الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّکَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاء والضَّرَّاء وَحِینَ الْبَأْسِ أُولَئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (سوره البقره - آیه ١٧٧)

ترجمه: نیکى، (تنها) این نیست که (به هنگام نماز،) روى خود را به سوى مشرق و (یا) مغرب کنید؛ (و تمام گفتگوى شما، در باره قبله و تغییر آن باشد؛ و همه وقت خود را مصروف آن سازید؛) بلکه نیکى (و نیکوکار) کسى است که به خدا، و روز رستاخیز، و فرشتگان، و کتاب (آسمانى)، و پیامبران، ایمان آورده؛ و مال (خود) را، با همه علاقه‏اى که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان، انفاق مى‏کند؛ نماز را برپا مى‏دارد و زکات را مى‏پردازد؛ و (همچنین) کسانى که به عهد خود -به هنگامى که عهد بستند- وفا مى‏کنند؛ و در برابر محرومیت‌ها و بیماری‌ها و در میدان جنگ، استقامت به خرج مى‏دهند؛ اینها کسانى هستند که راست مى‏گویند؛ و (گفتارشان با اعتقادشان هماهنگ است؛) و اینها هستند پرهیزکاران!

شان نزول: چون تغییر قبله سر و صداى زیادى در میان مردم بخصوصىهود و نصارى به راه انداخت،ىهود که بزرگترین سند افتخار خود (پیروى مسلمین از قبله آنان) را از دست داده بودند زبان به اعتراض گشودند، که قرآن در آیه142 با جمله (سیقول السفهاء) به آن اشاره کرده است. آیه فوق نازل گردید و تأیید کرد که این همه گفتگو در مسأله قبله صحیح نیست، بلکه مهم‌تر از قبله مسائل دیگرى است که معیار ارزش انسان‌هاست و باید به آنها توجه شود و آن مسائل را دراین آیه شرح داده است.

تفسیر: در تفسیر آیات تغییر قبله گذشت که مخالفین اسلام ازىک سو  و تازه مسلمانان از سوى دیگر چه سر و صدایى پیرامون تغییر قبله به راه انداختند.

این آیه روى سخن را به این گروه‌ها کرده، مى‌گوید: «نیکى تنها این نیست که به هنگام نماز صورت خود را به سوى شرق و غرب کنید و تمام وقت خود را صرف این مساله نمایید» (لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق والمغرب).

قرآن سپس به بیان مهم‌ترین اصول نیکیها در ناحیه ایمان و اخلاق و عمل ضمن بیان شش عنوان پرداخته چنین مى‌گوید: «بلکه نیکى (نیکوکار) کسانى هستند که به خدا و روز آخر و فرشتگان و کتاب‌هاى آسمانى و پیامبران ایمان آورده‌اند» (و لکن البر من آمن باللّه و الیوم الآخر و الملائکة و الکتاب و النبیین).

پس از ایمان به مساله انفاق و ایثار و بخشش‌هاى مالى اشاره مى‌کند، ومى گوید: «مال خود را با تمام علاقه‌اى که به آن دارند به خویشاوندان وىتیمان و مستمندان و واماندگان در راه، و سائلان و بردگان مى‌دهند» (و آتى المال على حبه ذوى القربى و الیتامى و المساکین و ابن السبیل و السائلین و فى الرقاب) بدون شک گذشتن از مال و ثروت براى همه‌کس کار آسانى نیست. چرا که حب آن تقریبا درهمه دلها است، و تعبیر «على حبه» نیز اشاره به همین حقیقت است که آنها در برابر این خواسته‌ی دل براى رضاى خدا مقاومت مى‌کنند.

سومین اصل از اصول نیکی‌ها را بر پا داشتن نماز مى‌شمرد و مى‌گوید: «آنها نماز را بر پا مى‌دارند» (واقام الصلوة).

چهارمین برنامه آنها را اداى زکات و حقوق واجب مالى ذکر کرده، مى‌گوید: «آنها زکات را مى‌پردازند» (وآتى الزکوة).

بسیارند افرادى که در پاره اى از موارد حاضرند به مستمندان کمک کنند، اما در اداى حقوق واجب سهل انگار مى‌باشند، و به عکس گروهى غیر از اداى حقوق واجب به هیچ‌گونه کمک دیگرى تن در نمى‌دهند، آیه فوق نیکوکار را کسى مى‌داند که در هر دو میدان انجام وظیفه کند.

پنجمین ویژگى آنها را وفاى به عهد مى‌شمرد، و مى‌گوید: «کسانى هستند که به عهد خویش به هنگامى که پیمان مى‌بندند وفا مى‌کنند» (والموفون بعهدهم اذا عاهدوا).

چرا که سرمایه زندگى اجتماعى اعتماد متقابل افراد جامعه است، لذا درروایات اسلامى چنین مى‌خوانیم که مسلمانان موظفند سه برنامه را در مورد همه انجام دهند، خواه طرف مقابل، مسلمان باشدىا کافر، نیکوکار باشد یا بدکار، و آن سه عبارتند از: وفاى به عهد، اداى امانت و احترام به پدر و مادر.

و بالاخره ششمین و آخرین برنامه این گروه نیکوکار را چنین شرح مى‌دهد: «کسانى هستند که در هنگام محرومیت و فقر، و به هنگام بیمارى و درد، و همچنین در موقع جنگ با دشمن، صبر و استقامت به خرج مى‌دهند، و در برابر این حوادث زانو نمى‌زنند» (و الصابرین فى البأساء و الضراء و حین البأس).

و در پایان آیه به عنوان جمع‌بندى و تاکید بر شش صفت عالى گذشته مى‌گوید: «آنها کسانى هستند که راست مى‌گویند و آنان پرهیزکارانند» (اولئک الذین صدقوا و اولئک هم المتقون).

راست‌گویى آن‌ها از اینجا روشن مى‌شود که اعمال و رفتارشان از هر نظر بااعتقاد و ایمان‌شان هماهنگ است، و تقوا و پرهیزکاری‌شان از این‌جا معلوم مى‌شود که آن‌ها هم وظیفه خود را در برابر «اللّه» و هم در برابر نیازمندان و محرومان و کل جامعه انسانى و هم در برابر خویشتن خویش انجام مى‌دهند.

جالب این که شش صفت برجسته فوق هم شامل اصول اعتقادى و اخلاقى و هم برنامه‌هاى عملى است.

از مختصر تفسیر نمونه

بهار قرآن قرار است بخشی باشد ثابت در ماه رمضان
که هر روز آیه‌ای و تفسیری را نقل کنم.

بهار قرآن ۱

آیه: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ أَنفُسَکُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ
سورة البقرة - آیة ۴۴

ترجمه: آیا مردم را به نیکى (و ایمان به پیامبرى که صفات او آشکارا در تورات آمده) دعوت مى‏کنید، اما خودتان را فراموش مى‏نمایید؛ با اینکه شما کتاب (آسمانى) را مى‏خوانید! آیا نمى‏اندیشید؟!

تفسیر: علما و دانشمندان یهود قبل از بعثت محمد (ص) مردم را به ایمان به وى دعوت مى‌کردند و بعضى از علماى یهود به بستگان خود که اسلام آورده بودند توصیه مى‌کردند به ایمان خویش باقى و ثابت بمانند. ولى خودشان ایمان نمى‌آوردند. لذا قرآن آنها را بر این کار مذمت کرده مى‌گوید: «آیا مردم را به نیکى دعوت مى‌کنید، ولى خودتان را فراموش مى‌نمایید؟» (اتامرون الناس بالبر و تنسون انـفسکم)

«با این که کتاب آسمانى را مى‌خوانید آیا هیچ فکر نمى‌کنید؟» (و انـتم تتلون الکتاب افلا تعقلون‌).

علماى یهود از این مى‌ترسیدند که اگر به رسالت پیامبر اسلام (ص‌) اعتراف کنند، کاخ ریاست‌شان فـرو ریـزد و عـوام یـهـود به آنها اعتنا نکنند. لذا صفات پیامبر اسلام (ص) را که در تورات آمده بود، دگرگون جلوه دادند.

از خلاصه تفسیر نمونه

-----------------
بهار قرآن قرار است که لبیکی باشد به نامه‌ی حجت‌الاسلام قرائتی بعونه تعالی.